Wilde Westen: betekenis, jaartallen en geschiedenis

Het Wilde Westen verwijst naar het Amerikaanse Westen in de tijd van de kolonisatie, van de grote expedities aan het begin van de 19e eeuw tot het sluiten van de ‘frontier’ rond 1890. In engere zin, zoals in westerns en verhalen over cowboys, gaat het vooral om de periode van 1860 tot 1890: de gebieden ten westen van de Mississippi, van de Great Plains tot aan de Stille Oceaan.

Achter dit woord, dat meteen beelden oproept van een saloon, een hoed en een paard, schuilt een veel concretere en hardere geschiedenis dan die uit de films. Hieronder lees je over de belangrijkste jaartallen, plaatsen, echte historische figuren en de invloed die deze tijd heeft gehad op onze kledingstijl.

Waar komt de uitdrukking ‘Far West’ vandaan?

‘Far West’ is een Engelse uitdrukking die letterlijk ‘het verre Westen’ betekent. Voor Amerikanen aan het einde van de 18e eeuw begon het Westen direct achter de Appalachen: Ohio en Kentucky waren toen grensgebieden. Naarmate kolonisten verder trokken, verschoof de betekenis naar steeds verder gelegen gebieden. In de 19e eeuw verwees de uitdrukking naar alles ten westen van de Mississippi.

In het Nederlands wordt de Engelse uitdrukking meestal onvertaald gebruikt: ‘Far West’ of ‘Wilde Westen’. De letterlijke vertaling ‘het verre Westen’ is minder gebruikelijk. Ook figuurlijk wordt het gebruikt: ‘het is hier het Wilde Westen’ zeg je over een plek of sector waar iedereen zijn eigen regels bepaalt.

Amerikanen gebruiken tegenwoordig liever twee andere uitdrukkingen. Old West of American Old West verwijst naar de historische periode. Wild West legt de nadruk op geweld en de legende. De uitdrukking is mede bekend geworden door de reizende show van Buffalo Bill, die in 1883 van start ging onder de naam Buffalo Bill's Wild West. Kort gezegd: de Far West is in de eerste plaats een gebied, het Wild West vooral een beeld.

De belangrijkste jaartallen in de verovering van het Westen

Er is geen officiële begin- of einddatum. Amerikaanse historici plaatsen de ‘frontier’ in het Westen in de periode van 1803 tot 1912, maar het tijdperk van de cowboys waar de meeste mensen aan denken, beslaat ongeveer dertig jaar na de Amerikaanse Burgeroorlog (1861-1865). In deze tabel staan de belangrijkste mijlpalen.

Datum	Gebeurtenis	Wat veranderde er?
1803	Aankoop van Louisiana van Napoleons Frankrijk voor 15 miljoen dollar	De Verenigde Staten verdubbelen in één klap in oppervlakte, tot aan de Rocky Mountains
Mei 1804 – sep. 1806	Expeditie van Meriwether Lewis en William Clark	Eerste bekende landroute naar de Stille Oceaan, die ze in november 1805 bereiken
1843 – jaren 1860	Oregon Trail: de ‘grote migratie’ van 1843 (700 tot 1.000 mensen), gevolgd door een piek in het verkeer tussen 1846 en 1869	Ongeveer 400.000 emigranten leggen zo’n 3.500 km af per huifkar
1845	Journalist John L. O'Sullivan gebruikt de term ‘Manifest Destiny’ (het manifeste lot)	Uitbreiding naar het westen wordt een politieke doctrine
24 januari 1848	James Marshall vindt goud bij Sutter's Mill, nabij Coloma in Californië	Goudkoorts: ongeveer 300.000 mensen arriveren, onder wie de ‘forty-niners’ van 1849
20 mei 1862	Abraham Lincoln ondertekent de Homestead Act	160 acres (ongeveer 65 hectare) grond voor wie het land vijf jaar bewerkt
1866-1867	Eerste grote veedrijftochten vanuit Texas; Abilene in Kansas wordt in 1867 een spoorwegknooppunt	De Chisholm Trail en de gouden eeuw van de cowboy beginnen
10 mei 1869	De spoorlijnen komen samen bij Promontory Summit in het Utah-territorium	Eerste transcontinentale spoorweg, van de oostkust tot Californië
25-26 juni 1876	Slag bij Little Bighorn in het territorium Montana	Nederlaag van Custer tegen de Lakota, Cheyenne en Arapaho
26 oktober 1881	Schietpartij bij de O.K. Corral in Tombstone, Arizona-territorium	Dertig seconden geweervuur groeien uit tot een mythe
1883	De eerste ‘Wild West’-show van Buffalo Bill	Het Wilde Westen wordt een spektakel nog voordat het tijdperk voorbij is
Winter 1886-1887	Een rampzalige winter op de noordelijke vlaktes	Honderdduizenden runderen sterven; de open veehouderij stort in
29 december 1890	Bloedbad bij Wounded Knee in South Dakota	Einde van de Indianenoorlogen op de Great Plains
1890 – 1893	Uit de volkstelling van 1890 blijkt dat er geen frontier-lijn meer bestaat; Frederick Jackson Turner presenteert zijn ‘frontier-these’ op 12 juli 1893	Het einde van het Wilde Westen wordt algemeen aanvaard
1912	New Mexico (6 januari) en Arizona (14 februari) worden staten	De 48 staten op het vasteland zijn compleet

Van de aankoop van Louisiana tot de goudkoorts

In 1803 koopt Thomas Jefferson het uitgestrekte Louisiana van Frankrijk. Dit gebied heeft weinig te maken met de huidige staat Louisiana: het omvat het hele stroomgebied van de Missouri. Jefferson stuurt Lewis en Clark er meteen op uit om het gebied te verkennen. Ze vertrekken op 14 mei 1804, zien de Stille Oceaan in november 1805 en keren op 23 september 1806 terug naar Saint-Louis.

In de jaren 1840 vertrekken de eerste huifkarkonvooien vanuit Independence in Missouri naar Oregon. In 1845 schrijft John L. O'Sullivan in de Democratic Review dat het ‘manifeste lot’ van de Amerikanen is om zich over het hele continent uit te breiden. Drie jaar later leidt de goudvondst bij Sutter's Mill tot de goudkoorts in Californië, die tussen 1848 en 1855 ongeveer 300.000 mensen aantrekt.

De spoorweg, het vee en het einde van de frontier

Na de Amerikaanse Burgeroorlog gaat alles sneller. De Homestead Act van 1862 trekt hele gezinnen naar de Great Plains, de spoorweg verbindt in 1869 de twee oceanen en veehouders uit Texas ontdekken dat een rund dat in Texas een paar dollar oplevert in het oosten veel meer waard is. In 1867 laat ondernemer Joseph McCoy veekralen bouwen in Abilene, aan de Kansas Pacific-spoorlijn: het begin van de grote veedrijftochten.

Historici hanteren twee mijlpalen voor het einde van het Wilde Westen. De eerste is symbolisch: in 1890 meldt het Census Bureau dat de bevolkte gebieden in het Westen inmiddels zo verspreid liggen dat er geen frontier-lijn meer te trekken is. De tweede is bestuurlijk: in 1912 zijn er met Arizona en New Mexico geen continentale gebieden meer die geen staat zijn.

De staten en steden van het Wilde Westen

Het Wilde Westen was nooit een officieel gebied met vastgestelde grenzen. Het verwijst naar de gebieden ten westen van de Mississippi die in de 19e eeuw werden gekoloniseerd en tegenwoordig ongeveer twintig staten vormen. De bekendste liggen in drie grote regio’s.

De Great Plains: Texas, Oklahoma (toen ‘Indian Territory’), Kansas, Nebraska, North Dakota en South Dakota. Dit is het land van het vee, de trails en de bizons.
De Rocky Mountains en woestijngebieden: Montana, Wyoming, Colorado, Utah, Nevada, Idaho, Arizona en New Mexico. Gebieden met goud- en zilvermijnen, ranches en indianenreservaten.
De Pacifische kust: Californië, Oregon en Washington. Het einddoel van de pioniersroutes.

Elke stad in het Wilde Westen had een eigen functie. Veedrijverssteden (cow towns) zoals Abilene, en later Wichita en Dodge City in Kansas, leefden van de kuddes die er aankwamen en op de trein werden geladen. Mijnsteden zoals Tombstone in Arizona of Deadwood in de Dakota’s verrezen in een paar maanden rond een ader en konden net zo snel weer leeglopen. Wil je deze plekken vandaag bezoeken? In onze western roadtrip door de Verenigde Staten vind je de route en passende kleding voor elke stop.

Het echte leven van cowboys in het Wilde Westen

Cowboys te paard drijven een kudde Texaanse longhorns door het stof

De cowboy is rechtstreeks afgeleid van de vaquero, de veehoeder uit het noorden van Mexico. Het Engelse woord cowboy is trouwens een vertaling van vaquero (van vaca, ‘koe’). Engelstalige veehouders die naar Texas trokken, leerden het vak van vaqueros en namen een groot deel van hun woordenschat over.

Lasso komt van lazo; lariat komt van la reata, het gevlochten leren touw.
Chaps is een verkorting van chaparreras, de leren beenkappen die beschermden tegen struikgewas.
Bronco betekent ‘ruig, wild’ in het Spaans en verwijst naar een ongetemd paard; mustang komt van mesteño, een paard zonder eigenaar.
Rodeo verwees eerst naar het bijeenbrengen van vee (van rodear, ‘omringen’) en werd later een sport.
Buckaroo is een Engelse verbastering van vaquero.

Wie waren de cowboys echt?

Cowboys in westerns zijn bijna allemaal wit. In werkelijkheid was de groep veel diverser. Volgens schattingen die de Library of Congress aanhaalt, waaronder die van historicus Kenneth Porter, waren van de ongeveer 35.000 cowboys uit de tijd van de grote veedrijftochten 6.000 tot 9.000 zwart. In Texas was tot één op de vier cowboys Afro-Amerikaans, vaak voormalige slaven. Ook Mexicaanse vaqueros en cowboys van Mexicaanse afkomst vormden een belangrijk deel van de teams, vooral in het zuidwesten.

Zwaar werk voor weinig geld

Een cowboy begon vaak op zijn twaalfde of dertiende en verdiende ongeveer één dollar per dag. Als hij op een ranch werkte, kreeg hij ook eten en onderdak. Op de trail dreef een team van ongeveer tien mannen gemiddeld 3.000 stuks vee. De dieren legden zo’n 24 km per dag af om niet af te vallen. De Chisholm Trail was ongeveer 1.600 km lang en de tocht kon dus wel twee maanden duren.

De dagen waren lang, de nachten kort (de cowboys moesten om beurten de wacht houden bij de kudde) en de gevaren waren reëel: onweer, hoogwater in rivieren en op hol slaand vee. De gouden eeuw duurde niet lang. Het prikkeldraad, dat in de jaren 1880 op grote schaal werd gebruikt, sloot de open weidegronden af. In de winter van 1886-1887 stierven honderdduizenden dieren op de noordelijke vlaktes. In de jaren 1890 kwam de spoorweg tot bij de ranches en waren de lange veedrijftochten naar Kansas niet langer nodig.

Inheemse volken en de verdwijning van de bizon

Het Wilde Westen was geen onbewoond gebied. De Lakota, Cheyenne, Comanche, Apache, Arapaho, Navajo en tientallen andere volken leefden er. De Indian Removal Act van 1830 had al veel volken uit het oosten gedwongen naar gebieden ten westen van de Mississippi te verhuizen. Met de opmars van de kolonisten volgden verdragen elkaar op, werden ze geschonden en breidden de Indianenoorlogen zich over een groot deel van de eeuw uit.

De Slag bij Little Bighorn op 25 en 26 juni 1876 is de bekendste overwinning van de volken van de Great Plains. Lakota-, Cheyenne- en Arapaho-krijgers, geïnspireerd door Sitting Bull en onder anderen aangevoerd door Crazy Horse, vernietigden er een deel van het 7e cavalerieregiment van luitenant-kolonel George Armstrong Custer. Het Amerikaanse leger telde 268 doden. Veertien jaar later, op 29 december 1890, doodde datzelfde 7e cavalerieregiment tussen de 150 en 300 Lakota, onder wie veel vrouwen en kinderen, bij Wounded Knee in het Pine Ridge-reservaat.

De verdwijning van de bizon woog net zo zwaar als de gevechten. De schattingen lopen sterk uiteen, maar vóór de 19e eeuw leefden er tientallen miljoenen bizons in Noord-Amerika (volgens sommige schattingen tot 60 miljoen). De commerciële jacht op huiden nam vanaf 1872-1873 explosief toe: in die winter werden meer dan anderhalf miljoen bizons per trein naar het oosten vervoerd. Eind jaren 1880 waren er volgens natuuronderzoeker William Hornaday nog ongeveer duizend over. Zonder hun belangrijkste voedselbron hadden de volken van de Great Plains nauwelijks een andere keuze dan naar reservaten te gaan.

Buiten de wet, sheriffs en een showman die legendes werden

Stoffige straat in een mijnstadje uit het Wilde Westen, met een saloon en houten gevels

Het Wilde Westen kreeg al vroeg zijn eigen helden. De pers en goedkope avonturenromans (dime novels), die vanaf 1859 verschenen, verfraaiden hun verhalen vaak al tijdens hun leven. Hun werkelijke leven was vaak kort en een stuk minder roemrijk dan de legende.

Billy the Kid (Henry McCarty, alias William H. Bonney): op 14 juli 1881 doodgeschoten door sheriff Pat Garrett in Fort Sumner, New Mexico.
Jesse James (1847-1882): voormalig Zuidelijk soldaat, later bank- en treinrover. Hij werd op 3 april 1882 in St. Joseph, Missouri, door zijn bendelid Robert Ford met een schot in het hoofd gedood.
Wyatt Earp (1848-1929): een man van de wet die in Tombstone samen met zijn broers Virgil en Morgan en zijn vriend Doc Holliday tegenover de gebroeders Clanton en McLaury kwam te staan. Hij stierf in 1929 in Los Angeles, nadat hij contact had gezocht met westernacteurs in de hoop dat zijn verhaal zou worden verteld.
Calamity Jane (Martha Jane Canary, 1852-1903): vestigde zich in 1876 in Deadwood, bouwde zelf aan haar legende en trad vanaf 1893 als verhalenverteller op in Buffalo Bills show.
Buffalo Bill (William F. Cody, 1846-1917): verkenner en bizonjager. In 1883 richtte hij Buffalo Bill's Wild West op, met nagespeelde veldslagen, scherpschutters zoals Annie Oakley en echte krijgers van de Great Plains. De show toerde acht keer door Europa en was in 1889 in Parijs te zien tijdens de Wereldtentoonstelling.

De schietpartij bij de O.K. Corral laat goed zien hoe feiten en mythen uit elkaar kunnen lopen. Op 26 oktober 1881 vond de schietpartij niet plaats in de corral zelf, maar op een smal terrein ernaast, vlak bij Fremont Street. Ongeveer dertig schoten in dertig seconden, drie doden (Billy Clanton, Tom en Frank McLaury) en toch tientallen films die er later over zijn gemaakt.

Mythe en werkelijkheid van het Wilde Westen

Het Wilde Westen uit de westerns is een sterk vereenvoudigde versie van de geschiedenis. Duels waarbij twee mannen elkaar recht in de ogen keken, kwamen zelden voor. Steden als Dodge City en Tombstone verboden het dragen van wapens in de straten (Ike Clanton werd kort voor de schietpartij bij de O.K. Corral zelfs gearresteerd omdat hij die regel had overtreden). De meeste pioniers waren boerengezinnen, geen revolverhelden. De eenzame, witte cowboy verdrong in de verhalen de vaqueros, zwarte cowboys en vrouwen die ranches runden.

Het geweld tegen inheemse volken werd dan weer lange tijd gebagatelliseerd of omgekeerd voorgesteld. De mythe ontstond terwijl de geschiedenis zich voltrok: Buffalo Bill speelde het Wilde Westen al vanaf 1883 op het toneel, zeven jaar vóór Wounded Knee, en populaire romans maakten van bandieten al tijdens hun leven Robin Hood-figuren.

Het Wilde Westen in films

Vanaf het begin heeft de filmwereld deze mythe overgenomen. The Great Train Robbery van Edwin S. Porter uit 1903 vertelt in twaalf minuten al het verhaal van een treinoverval. John Ford maakte John Wayne tot ster met Stagecoach in 1939, en Sergio Leone gaf het genre in 1968 in Italië een nieuwe draai met Once Upon a Time in the West. Tegenwoordig houden vooral series het vuur brandend en brengen hun acteurs de westernstijl weer in de mode. Lees er meer over in ons artikel over beroemdheden en westerns, van Yellowstone tot TikTok.

Wat de westernstijl te danken heeft aan het Wilde Westen

Vilten cowboyhoed, leren cowboylaarzen, riem met westerngesp en bandana op een zadel

Bijna elk kledingstuk in de westernstijl ontstond uit een praktische behoefte in het 19e-eeuwse Westen. De stijl kwam later, met rodeo’s, films en countryzangers. Lees in ons verhaal over de cowboymode, van ranch tot catwalk hoe die ontwikkeling verderging.

De hoed: van de ‘Boss of the Plains’ tot de Stetson

In 1865 richt John B. Stetson, na een verblijf in het Westen, zijn bedrijf op in Philadelphia. Hij maakt de ‘Boss of the Plains’: een lichte, waterdichte vilten hoed met een rechte kroon met afgeronde hoeken en een brede, platte rand. De hoed is ontworpen om te beschermen tegen zon en regen en is de voorloper van alle cowboyhoeden. Later kreeg de kroon een diepere vorm en werden de zijkanten van de rand omhooggebogen.

De laarzen: een hak voor in de stijgbeugel

Een cowboylaars heeft een hoge schacht om de kuit te beschermen tegen schuren en struikgewas, een smalle neus die makkelijk in de stijgbeugel glijdt en een hak die voorkomt dat de voet erdoorheen schiet. Diezelfde kenmerken zie je terug in onze cowboylaarzen, met verfijnder leer en stikwerk dan bij een werklaars.

Riem, gilet, bandana en bolo

Ook de rest van de outfit volgt dezelfde praktische logica. De cowboyriem met grote gesp is deels afkomstig uit de rodeowereld, waar gespen als trofeeën dienen. Een gilet bood zakken die een overhemd niet had en liet de armen vrij tijdens het paardrijden. Een cowboygilet voor heren heeft nog steeds die aansluitende snit. De bandana kon over de neus worden getrokken tegen het stof van de kudde. Daarom maakt de cowboybandana nog altijd deel uit van een westernoutfit. Alleen de bolotie kwam later: deze koorddas met een decoratieve schuifknoop dateert uit het midden van de 20e eeuw, maar is een symbool van het Amerikaanse zuidwesten geworden. In Arizona is het zelfs de officiële das.

Ontdek onze cowboylaarzen →

Ontdek onze cowboyhoeden →

Veelgestelde vragen over het Wilde Westen

Wat is het Wilde Westen?

Het Wilde Westen is het Amerikaanse Westen tijdens de kolonisatie in de 19e eeuw: de gebieden ten westen van de Mississippi, van de Great Plains tot aan de Stille Oceaan. De Engelse uitdrukking Far West betekent ‘het verre Westen’. Bij uitbreiding verwijst ze ook naar het tijdperk van cowboys, pioniers en Indianenoorlogen.

In welke periode speelt het Wilde Westen zich af?

In brede zin loopt de periode van de aankoop van Louisiana in 1803 tot ongeveer 1890, toen uit de volkstelling bleek dat de frontier verdwenen was. Je kunt ook 1912 als eindpunt nemen, toen de laatste staten werden gevormd. Het tijdperk van de cowboys zelf was korter: van 1866-1867, toen de eerste grote veedrijftochten begonnen, tot het einde van de jaren 1880.

Wat is het verschil tussen Far West en Wild West?

Far West legt de nadruk op de geografie: het verre Westen, de regio. Wild West, of het Wilde Westen, draait om het ontbreken van wet en orde, geweld en de legende. De term werd populair door de show Buffalo Bill's Wild West, die in 1883 van start ging.

Welke staten maakten deel uit van het Wilde Westen?

Er is geen officiële lijst, maar doorgaans worden de staten gerekend die zijn ontstaan uit de westelijke territoria: Texas, Oklahoma, Kansas, Nebraska, North Dakota en South Dakota, Montana, Wyoming, Colorado, Utah, Nevada, Idaho, Arizona, New Mexico, Californië, Oregon en Washington. Arizona en New Mexico werden in 1912 als laatste staten toegelaten.

Wanneer kwam het Wilde Westen ten einde?

Het vaakst genoemde jaartal is 1890: het Census Bureau kondigt aan dat er geen frontier-lijn meer bestaat. In datzelfde jaar vindt het bloedbad bij Wounded Knee plaats. In 1893 maakt historicus Frederick Jackson Turner dit het vertrekpunt van zijn beroemde frontier-these. Sommige historici trekken de periode door tot 1912.

Waarom zeggen we ‘Far West’ in het Nederlands?

Het Nederlands heeft de Amerikaanse uitdrukking onvertaald overgenomen, net als ‘cowboy’ en ‘western’. De letterlijke vertaling ‘het verre Westen’ is nooit echt ingeburgerd. Far West en Wilde Westen zijn de gebruikelijkste vormen.